John Finnis: Tomasz z Akwinu – Teoria moralności, polityki i prawa. Wstęp do wydania polskiego

John Finnis: Tomasz z Akwinu – Teoria moralności, polityki i prawa. Wstęp do wydania polskiego

Książka ta napisana została z myślą o czytelnikach, którzy nie mają żadnej wiedzy na temat myśli klasycznej czy średniowiecznej, filozofii Tomasza czy łaciny, ale którzy potrafią dostrzec różnicę między krytycyzmem a jego brakiem, między jasnością a mętnością, między tym, co uzasadnione, a tym, co czysto retoryczne i życzeniowe – pisze John Finnis we wstępie do polskiego wydania książki „Tomasz z Akwinu. Filozofia moralności, polityki i prawa”.

Celem tej książki – jako pierwszej z serii poświęconej rozmaitym autorom zajmującym się „filozofią społeczną i polityczną” – jest ukazanie tego, jakie odpowiedzi sugeruje czy proponuje Tomasz w kontekście pytań, które wydają się istotne również i nam, którzy jesteśmy o całe 750 lat, jakie upłynęły od tamtej pory, bogatsi od Tomasza w wiedzę, odkrycia, ale też i w zdolność zapominania. W pierwotnym wstępie do tej książki, poprzedzającym tekst główny niniejszego polskiego przekładu, który bardzo mnie cieszy, dałem wyraz swemu przekonaniu o nieprzemijającej doniosłości i trafności podstawowych Tomaszowych tez w dziedzinie filozofii moralnej, społecznej, politycznej, myśli prawniczej i prawniczych rozstrzygnięć (a więc „teorii”).

Książka ta napisana została z myślą o czytelnikach, którzy nie mają żadnej wiedzy na temat myśli klasycznej czy średniowiecznej, filozofii Tomasza czy łaciny, ale którzy potrafią dostrzec różnicę między krytycyzmem a jego brakiem, między jasnością a mętnością, między tym, co uzasadnione, a tym, co czysto retoryczne i życzeniowe. Nie próbuję tutaj usytuować Tomasza w jakimkolwiek kontekście. Nie próbuję również umiejscowić jego myśli na tle epoki czy źródeł, z jakich Tomasz czyni użytek, nie analizuję również jego wpływu na myślicieli, którzy przyszli po nim, a jedynie staram się go przedstawić jako uczestnika prowadzonych dzisiaj debat i rozważań, niezmiennie referując to, co on sam myślał i twierdził, nie zaś to, co sam chciałbym od niego usłyszeć (w bardzo nielicznych miejscach, w których sądzę, że powinien był zająć odmienne stanowisko, pokrótce zaznaczam to w tekście). Nie analizuję tutaj również odmiennych interpretacji jego myśli, choć jest ich wiele i jestem w pełni świadom ich istnienia.

Jednocześnie chciałem, by książka ta mogła sprostać wymogom i oczekiwaniom uczonych, tak więc przedstawiłem w niej swoje własne interpretacje myśli Tomasza, w których trafność głęboko wierzę. Początkujący i wtajemniczeni w arkana tej myśli natrafią tutaj na rozliczne cytaty z dzieł Tomasza, aby móc podjąć własne poszukiwania i dokonać własnego osądu zamieszczonych treści. Edycja „The Busa 1990” CD, z którego korzystałem przy pisaniu (jako uzupełnienia książkowej edycji dzieł Tomasza, tzw. „leoniny”), przerodziła się w Index Thomisticum, prawdziwy skarbiec, w pełni dostępny online i zawierający krytyczne wydania tekstów łacińskich (niezaopatrzonych jednak w aparat krytyczny) oraz skorowidzów.  

Będzie też mile widziane, gdy czytelnicy umieszczą własne notatki na marginesach tej książki czy jakiegoś tekstu św. Tomasza, w formie swoistego testu sprawdzającego ich własne zrozumienie czy wspomnienie tego, w jaki sposób sami osiągnęli zrozumienie takich czy innych czynów wraz z ich rezultatami jako czegoś dobrego, dobroczynnego, wzmagającego życie – a więc będącego godnym pożądania obiektem wyboru. Zamieszczone w rozdz. III.2 zdanie opatrzone przypisem b) stanowi – jak zresztą cały rozdział III.2–3 – kluczową zachętę do fundamentalnego procesu, jakim jest pogłębiony namysł nad tym obszarem rzeczywistości, który wyznaczany jest przez intelektualne ujmowanie dóbr (bona – bona intelligibilia; bona intellecta); ujmowanie to zarówno zakłada pewną wiedzę o tym, co faktualnie możliwe dla bytu, obdarzonego taką jak ja naturą, jak i stanowi warunek wstępny (II.3) adekwatnego uchwycenia tejże natury – natury ludzkiej będącej ontologicznym (choć nie epistemologicznym) fundamentem rozumu praktycznego, rozumności praktycznej oraz moralności/etyki. Jedynie w ten sposób czytelnicy zdołają uniknąć powierzchownych i błędnych odczytań Tomasza, przypisujących wartości poznawcze naszym inklinacjom rozważanym bez uprzedniego odniesienia do owych bona, które – pod warunkiem, że mowa o inklinacjach racjonalnych – stanowią ich przedmiot. Nie istnieje żaden sposób mogący sprawić, że jakaś skłonność staje się racjonalna bądź naturalna – chyba że jej przedmiot ujmie się jako pewne bonum. Drugi i szósty paragraf rozdz. III.7 to w tym kontekście kolejne kluczowe passusy. Z kolei adekwatne uchwycenie tego, co w Summie teologicznej (I-II q. 94 a 2c) Tomasz rozumie przez bona w kluczowych stwierdzeniach swojej ekspozycji pierwszych zasad rozumu praktycznego, rozumności praktycznej oraz prawa i uprawnienia naturalnego, stanowi nieodzowny warunek zrozumienia, dlaczego rozdział poświęcony racjonalności praktycznej (temu, jak przekłada się ona na decyzje moralne: zarówno te dobre, jak i te naganne) poprzedza w Summie rozdział poświęcony podstawom moralności, to znaczy w pełni rozumnemu procesowi deliberacji oraz podejmowaniu wyborów moralnych, i w rezultacie formowaniu się dyspozycji moralnych (cnót przeciwstawionych wadom moralnym).

Książkę tę pisałem na użytek kursu, który prowadziłem przez dziewiętnaście lat, począwszy od roku 1995. Bezustanne eksponowanie i kwestionowanie zawartych w niej tez, na ile jestem w stanie to stwierdzić, w niczym nie pomniejszyło ich słuszności, choć niektóre z owych konstatacji (na przykład te zamieszczone w rozdz. III.2) są nadmiernie zawiłe (z kolei nie jestem już tak pewien autentyczności, jeśli idzie o tekst i inne kwestie, umieszczonej pod koniec przypisu c) rozdz. X.6 Tomaszowej modlitwy). Niektóre z moich tez z upływem czasu jedynie zyskały na kulturowym znaczeniu, dotyczy to zwłaszcza tych zamieszczonych w rozdz. V.4, X.2 oraz pierwszych czterech paragrafach X.5 – i w jeszcze innych miejscach tego tekstu.

Istotna Tabelę kończącą i podsumowującą rozdz. III.3 uzasadniłem i wyjaśniłem w 8 podrozdziale mojego tekstu Reflections and Responses zamieszczonego w: John Keown i Robert George, Reason, Morality and Law (Oxford University Press, 2013), z kolei w podrozdz. 26 Czytelnik znajdzie pewne niuanse i wyjaśnienia dotyczące krótkich aluzji do kwestii wolności religijnej, wzmiankowanej w niniejszej książce (przypis b w rozdz. IX.2 oraz tekst główny, do którego odnosi się przypis 130 rozdz. X.5).

Jeśli polski przekład tej książki przyczyni się jakoś do zasadności wniosku, że dzięki swoim wglądom i trafnym stwierdzeniom Tomasz ma wiele do zaoferowania w dzisiejszym wariancie toczącego się od wieków dyskursu wokół kwestii celu, wartości oraz tego, co jest nieodzownym warunkiem istnienia cywilizacji i życia społecznego – wynagrodzi to z nawiązką oddanie wszystkich tych, którzy swoją pracą przyczynili się do ukończenia polskiej wersji książki. Jestem im za to bardzo wdzięczny.

John Finnis
Oxford, 28 stycznia 2021

***

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury, uzyskanych z dopłat ustanowionych w grach objętych monopolem państwa, zgodnie z art. 80 ust. 1 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych

MKiDN kolor


Zostań mecenasem Teologii Politycznej. Prowadzimy codziennie aktualizowany portal, wydajemy tygodnik, rocznik, książki najwybitniejszych filozofów i myślicieli, współpracujemy z uczonymi, pisarzami i artystami. Prowadzimy projekty naukowe i kulturalne. Jesteśmy współzałożycielami Instytutu Kultury św. Jana Pawła II na rzymskim uniwersytecie Angelicum. (KLIKAM, BY DOŁĄCZYĆ DO GRONA MECENASÓW TEOLOGII POLITYCZNEJ).

Wpłać darowiznę
100 zł
Wpłać darowiznę
500 zł
Wpłać darowiznę
1000 zł
Wpłać darowiznę

Newsletter

Jeśli chcesz otrzymywać informacje o nowościach, aktualnych promocjach
oraz inne istotne wiadomości z życia Teologii Politycznej - dodaj swój adres e-mail.