Prof. Małgorzata Dajnowicz: Emancypantki. Ruchy kobiece i II Rzeczpospolita

Teologia polityczna2

Udział kobiet w życiu publicznym II RP został wypracowany wieloletnim wysiłkiem ich codziennej pracy, kształcenia się oraz konspiracji w powstaniach czy walki zbrojnej w konfliktach zbrojnych – pisze prof. Małgorzata Dajnowicz w „Teologii Politycznej Co Tydzień”: „Niepodległość podszyta ideą”.

Emancypacja związana jest z dążeniem kobiet do udziału w życiu publicznym, także z szerokimi procesami społecznymi, w tym postępującymi od XIX w. zmianami w życiu społecznym, gospodarczym czy politycznym, dokonującymi się na obszarze polskich ziem zaborowych. Rozwijające się w XIX w. ruchy kobiece związane były przede wszystkim z działalnością patriotyczną i dotyczyły głównie kobiet ze środowisk ziemiańskich, dalej inteligenckich. Niejako oddzielnie i obok, w związku ze skutkami rewolucji przemysłowej na ziemiach polskich, od końca XIX w. w miastach kształtował się ruch robotniczy (socjalistyczny), w który angażowały się również kobiety.

Drogi do równouprawnienia kobiet, którego symbolicznym uwieńczeniem było nadanie kobietom praw wyborczych w 1918 r. i w następstwie tego prawa możliwości ich uczestnictwa w życiu politycznym II RP były różnorodne, prowadziły m.in. poprzez edukację, także uniwersytecką, działalność w organizacjach społecznych, kulturalnych, oświatowych, o charakterze patriotyczno-niepodległościowym i charytatywnym, poprzez pracę zawodową.

Drogi do równouprawnienia kobiet, którego symbolicznym uwieńczeniem było nadanie kobietom praw wyborczych w 1918 r. i w następstwie tego prawa możliwości ich uczestnictwa w życiu politycznym II RP były różnorodne

Na ziemiach polskich działalność publiczna kobiet i dalej w sferze polityki połączona była z działalnością patriotyczną, w tym z czynnym udziałem kobiet w próbach wyzwolenia narodowego. Wskazać w tym miejscu należy na angażowanie się kobiet w powstanie styczniowe 1863 roku. Zadania jakie stawiały sobie kobiety podczas wypadków powstańczych dotyczyły „łączenia się duchowego” z powstańcami i represjonowanymi za uczestnictwo w walkach powstańczych, symboliczną zaś postać przybrały czarne stroje kobiet noszone na znak żałoby po powstańcach. Czarne suknie symbolizować mogły również żałobę po przegranym zrywie narodowym, przegranej nadziei i marzeniach o niepodległości, oznaczały smutek z tytułu szeroko rozumianych strat duchowych i ekonomicznych. Żałobę i smutek przenosiły dalej kobiety na karty pamiętników, listów, uwieczniały w postaci fotografii. Zdarzały się także przypadki uczestnictwa czynnego kobiet w działaniach powstańczych.

Należy podkreślić, że rewolucja 1905 roku jak i I wojna światowa (1914-1918) miały znaczący wpływ na zmiany w zakresie aktywności kobiet, zwłaszcza w sferze podejmowania przez nie inicjatyw z obrębu szeroko rozumianego życia publicznego. Kobiety polskie wzięły bowiem udział bezpośredni w wydarzeniach rewolucyjnych 1905 roku (w strajku szkolnym czy konspiracyjnej wzmożonej wówczas działalności patriotycznej, także, choć w mniejszym stopniu w manifestacjach i strajkach robotniczych) oraz włączyły się w działania w Polskiej Organizacji Wojskowej, także zrzeszały się w drużynach skautowych czy harcerskich, strukturach organizacyjnych, których nadrzędnym celem było organizowanie podczas wojny walki zbrojnej. Bezpośredni udział w rewolucji 1905 roku czy zaangażowanie w sformalizowanych strukturach paramilitarnych czy niepodległościowych podczas Wielkiej Wojny dotyczyło głównie pokolenia młodych kobiet, uczennic szkół średnich czy studentek.

W miastach gubernialnych Królestwa Polskiego powoływano wówczas Stowarzyszenia Równouprawnienia Kobiet, do których wstępowały polskie inteligentki

Część kobiet (nauczycielek, ziemianek, przedstawicielek tzw. sfer inteligenckich), reprezentantek pokolenia, które od końca XIX wieku współorganizowało i organizowało inicjatywy społeczne, w czasie trwania rewolucji 1905 roku zaangażowało się w szereg działań wspierających rewolucjonistów, organizujących pomoc opiekuńczą i społeczną oraz angażujących się, choć w mniejszym stopniu w konspiracyjną działalność w ruchach politycznych (zarówno narodowym jak i socjalistycznym). Możliwości szerszego zaangażowania Polek w życie pozadomowe pojawiły się wraz z wprowadzeniem po 1907 roku korzystniejszych niż przed 1905 rokiem uwarunkowań prawnych na obszarze Królestwa Polskiego (prawo do stowarzyszania się). Z kolei wydarzenia I wojny światowej (1914 – 1918) wpłynęły z jednej strony na uaktywnienie kobiet w zakresie większego niż przedtem zainteresowania pracą zarobkową, z drugiej zaś strony z powodu niepokojów wojennych na dalszy plan zeszły postulaty związane z szerszym dostępem kobiet do edukacji czy z hasłami w zakresie prawa do równouprawnienia, podnoszonymi coraz aktywniej po 1907 roku. W miastach gubernialnych Królestwa Polskiego powoływano wówczas Stowarzyszenia Równouprawnienia Kobiet, do których wstępowały polskie inteligentki. Formy aktywności kobiet w czasie trwania Wielkiej Wojny dotyczyły inicjatyw związanych z zabezpieczeniem żywności czy opieki zdrowotnej członków rodziny i najbliższych z lokalnej społeczności. W większych miastach i mniejszych miasteczkach z myślą o ubogich, inwalidach, dzieciach powstawały Komitety Obywatelskie i Rady Opiekuńcze, w których pracowały kobiety. Przykładowo w powołanych około 1915 roku Komitetach Obywatelskich kobiety odpowiadały za dożywianie mieszkańców miast, prowadziły ochronki oraz herbaciarnie z punktami sprzedaży chleba, placówki zajmujące się pośrednictwem pracy.

Udział kobiet w życiu publicznym II RP został wypracowany wieloletnim wysiłkiem ich codziennej pracy

Udział kobiet w życiu publicznym II RP został wypracowany wieloletnim wysiłkiem ich codziennej pracy, kształcenia się oraz konspiracji w powstaniach czy walki zbrojnej w konfliktach zbrojnych. W znaczącym stopniu kształtowanie polskich ruchów kobiecych związane było z dążeniami narodu polskiego do odzyskania niepodległości, a tworzenie się nowoczesnego narodu polskiego połączone nierozerwalnie z emancypacją kobiet.

Aktywność Polek ujawniona przed I wojną światową rozwijana była po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Za przykład posłużyć może działalność posłanki na Sejm w II RP Eweliny Pepłowskiej (1887-1969). Uczestniczyła w strajku szkolnym w 1905 roku, przed 1914 r. działała w „Zarzewiu”, a w czasie trwania I wojny światowej współorganizowała Polski Komitet Opieki nad Jeńcami, w wolnej Polsce zaangażowała się w współorganizowanie stowarzyszeń kobiecych, to jest Koła Polek (w latach 1919 – 1920), następnie Narodowej Organizacji Kobiet. W 1927 roku Pepłowska była organizatorką, i do 1930 roku przewodniczącą Porozumienia Przeciwkomunistycznego. Od 1927 roku wspierała, później również jako członek komitetu organizacyjnego, powstanie struktur Stronnictwa Narodowego na obszarze województwa białostockiego (głównie w łomżyńskim). Szczególnie aktywnie interesowała się tematyką gospodarczą i problematyką dotyczącą własności nieruchomości, w Sejmie angażowała się głównie w prace komisji budżetowej. Publikowała też artykuły, m.in. w „Gazecie Warszawskiej” m.in. na tematy gospodarcze.

Dominująca wśród Polek przed 1914 r. aktywność o charakterze patriotyczno-niepodległościowym, edukacyjnym czy charytatywnym zastąpiona została ich formalnym uczestnictwem w budowaniu Niepodległej po 1918 r., w tym możliwościami pełnego ich uczestnictwa w życiu publicznym, także politycznym II Rzeczypospolitej. 

Dr hab. prof. UwB Małgorzata Dajnowicz

Foto: Polskie Radio

Zostań współwydawcą Teologii Politycznej. Przekaż darowiznę.

Wpłać darowiznę
50 zł
Wpłać darowiznę
100 zł
Wpłać darowiznę
200 zł
Wpłać darowiznę

Zobacz również

Autorzy
Teologii Politycznej

Sprawdź autorów Teologii Politycznej i zapoznaj się z ich artykułami.

Newsletter

Jeśli chcesz otrzymywać informacje o nowościach, aktualnych promocjach
oraz inne istotne wiadomości z życia Teologii Politycznej - dodaj swój adres e-mail.