[RELACJA + ZDJĘCIA] Filozofia, czyli samodzielność. Premiera najnowszej książki Tomasza Herbicha

Rozmowa rozpoczęła się od pytania o samodzielność jako cechy polskiej filozofii romantycznej, która według książki Tomasza Herbicha znamionuje myśl Libelta, Mickiewicza, Krasińskiego, Cieszkowskiego i innych myślicieli epoki. Autor zaczął od uwagi, że Polacy z racji swego doświadczenia historycznego, chcąc wziąć udział w grze sił europejskich tamtych czasów, potrzebowali uzyskać suwerenność duchową w obliczu braku suwerenności politycznej. Tomasz Herbich podkreślił znaczenie Mochnackiego dla ukształtowania się żywotnej kategorii literatury narodowej, promieniującej na całą kulturę polską i dającej asumpt to uznania narodu na żywy pomimo braku organizmu państwowego. Pozwoliło to Polakom ominąć tezę Heglowską, jakoby naród nie mógł istnieć bez państwa.  

Agnieszka Nogal, podejmując ten wątek, zwróciła uwagę na istotny wpływ filozofii omawianego okresu na kształt polskiej myśli politycznej, romantycznej i późniejszej. Podkreśliła, że obecna w polskim myśleniu instytucja domu jako miejsca, w którym przekazywane są wartości, wywodzi się z tradycji przedrozbiorowych, a w XIX wieku stała się głównym ośrodkiem formowania się nowoczesnego narodu polskiego. Badaczka podkreśliła, że analizowane przez Tomasza Herbicha pisma Karola Libelta opierają się na przesłance, że działanie jednostki zyskuje sens w ramach zbiorowości, w której mogą zrealizować się również jej partykularne dążenia – i jest to drugie, obok instytucji domu, fundamentalne założenie nowoczesnego polskiego narodu.

Konrad Wyszkowski niejako w kontrze do przedmówców określił polską filozofię romantyczną jako negatywny punkt odniesienia dla późniejszej polskiej refleksji intelektualnej. Zwrócił uwagę, że przedstawiciele szkoły lwowsko-warszawskiej utrwalili jej obraz jako irracjonalnej, podczas gdy środowiska lewicowe skłonne były od zawsze widzieć w niej przejaw nacjonalizmu. W tym kontekście książka Tomasza Herbicha, mówił Wyszkowski, wpisuje się w nurt badań, które poddają te stanowiska istotnej rewizji. Panelista podkreślił również szeroki wpływ tej tradycji na polską kulturę, wskazując na etos ofiarności obecny w II Rzeczypospolitej, w refleksji Adolfa Bocheńskiego, w Powstaniu Warszawskim, w ruchu Solidarności oraz w działalności Jana Pawła II; w jego ocenie filozofia romantyczna w istotny sposób nadal kształtuje polską tożsamość.

Marek A. Cichocki skierował dyskusję na nowe tory, stawiając tezę, że problem nowoczesnej tożsamości narodu polskiego jest kwestią nierozstrzygniętą. Wskazał, że pytanie o stopień nowoczesności Polaków pozostaje otwarte, podczas gdy w przypadku narodów takich jak Francuzi, Niemcy czy Anglicy nie stanowi ono przedmiotu podobnych napięć. Zdaniem Cichockiego doświadczenie to sytuować można jako formę „niewczesności” rozumianej jako wpisane w polską kulturę trwałe napięcie w obliczu europejskiego projektu nowoczesności, istnienie „nie w czasie”, przejawiające się w byciu zarazem spóźnionym i wyprzedzaniu własnej epoki. To polskie napięcie z nowoczesnością można widzieć różnie – w książce Tomasza Herbicha, mówił Cichocki – widać je w eksploracji problemu emancypacji. Łączy się z nim kwestia doświadczania i stosowania przemocy, mocno związana z owym bycie „nie-w-czasie”: brak własnego państwa w wieku XIX sprawił, że jako naród nie chcemy i nie potrafimy stosować przemocy, preferujemy status quo, co sprawia, że jako naród nie raz byliśmy zepchnięci do pozycji ofiary, w najlepszym razie przedmiotu cudzych interesów. Dyskusja w końcowej części dotyczyła więc nie tylko charakteru polskiej filozofii romantycznej, lecz także pytania o to, czy Polska należy do projektu nowoczesności czy rozwija się osobno wobec niego.  

Prof. Agnieszka Nogal podkreśliła, że interpretacje Tomasza Herbicha ujmują polską nowoczesność w jej własnej specyfice, unikając charakterystyki przez kategorie filozofii niemieckiej, brytyjskiej czy rosyjskiej. Jako przykład tej swoistości polskiej myśli wskazała na ideę Chrystusa narodów wywodzącą się z Augustyńskiej filozofii historii, zakładającą konieczność wspólnotowego, narodowego wysiłku jako warunku sprawczości. Ta wizja działania, w epoce czytelna i uznana, w późniejszym czasie, pod wpływem filozofii materialistycznej, przestała być zrozumiała, a figura Chrystusa narodów zaczęła być krytykowana.

Tomasz Herbich podjął problem stosunku polskiej filozofii do przemocy jako narzędzia polityki. Odwołując się do refleksji Stanisława Staszica, Adama Mickiewicza oraz Stanisława Brzozowskiego pokazał, że rezygnacja z pełnego uczestnictwa w projekcie nowoczesności na zasadach określonych przez inne narody była rozmaicie przez nich oceniana, tak jak w zróżnicowany sposób podchodzimy do tej sprawy dzisiaj.

Natalia Szerszeń

Tomasz Herbich, Nowoczesny duch bez nowoczesnego państwa, wydawnictwo Teologii Politycznej, Warszawa 2025.

fot. Jacek Łagowski

Jeśli chcesz żywej, niezależnej politycznie myśli o Polsce, Europie i świecie, jeśli ciekawią Cię następne numery Teologii Politycznej Co Tydzień, jeśli czekasz na nasze książki, seminaria, dyskusje i kolejne artykuły na naszej stronie, wesprzyj nas stałą wpłatą. Dołącz do grona Mecenasów Teologii Politycznej. To dla nas bardzo ważne. Jesteśmy niezależnym środowiskiem intelektualnym. Istniejemy i rozwijamy się dzięki hojności naszych przyjaciół. Zapraszamy!

Dołącz już dziś i WSPIERAJ TEOLOGIĘ POLITYCZNĄ!