Maciej Walaszczyk: Ludzki Sokrates

Nowy przekład tego klasycznego dzieła autorstwa dr Doroty Tymury, opatrzony jej obszernym komentarzem, jest dziełem imponującym. To świetna wprawka do lektury Platońskich dialogów, dająca nam obraz Sokratesa widzianego oczami Ksenofonta, a także oświetlająca samego autora. Jego spuścizna zachowała się w całości, a Teologia Polityczna czyni wiele, by udostępnić nowe i współczesne tłumaczenia jego dzieł. Po „Ekonomiku”, „Uczcie” i „Obronie Sokratesa” nadszedł czas na apologetyczne „Wspomnienia o Sokratesie”.

Ksenofont to grecki konserwatysta, człowiek czynu, ateński arystokrata, zwolennik rządów monarchicznych, który skalał się udziałem w brutalnych rządach trzydziestu tyranów. Z powołania żołnierz parający się sztuką wojenną, z jednej strony zapatrzony we wzorce spartańskie, a nawet perskie, i znajdujący się bezpośrednio pod wpływem wielkich przywódców – Cyrusa i Agesilaosa, a z drugiej – człowiek potrafiący oddać się teoretycznym dociekaniom pod okiem samego Sokratesa. Nie był jednak filozofem, ale w jakiś sposób świadkiem życia mistrza, choć do dziś potrafi zaskoczyć refleksją, zdolnością obserwacji i opisu. Człowiek, który rzeczywiście musiał – wbrew niedowiarkom – znaleźć się w kręgu oddziaływania „bosonogiego mędrca o szpetnym obliczu” i przez dziesięć lat być jego uczniem. „Wspomnienia” należą do tzw. pism sokratejskich, a sam Ksenofont wyłania się z nich jako jeden z sokratyków, pilnie podążających za swoim nauczycielem w poszukiwaniu „najlepszej drogi życia”.

Znajdź w księgarni Teologii Politycznej:  Ksenofont, Wspomnienia o Sokratesie 

Dlatego Sokrates Ksenofonta również nie jest filozofem, a dokładnie metafizykiem, a więc w takim ujęciu, w jakim przekazał nam o nim wiedzę Platon. Prof. Ryszard Legutko zwraca uwagę, że doliczono się aż 17 różnic między Sokratesem Platona a tym wspominanym przez Ksenofonta. Według niego najistotniejsze mówią o tym, że ten Ksenofonta nie korzysta z ironii, to znaczy jest mędrcem, który wciągając swych rozmówców w dialog, wprost komunikuje im swoje prawdy. Wskazuje błędy i słuszną drogę, ale rzadko prowadzi ich przez gąszcz sprzeczności, nie ośmiesza, by dopiero na końcu wyprowadzić do miejsca, gdzie znajduje się prawda. Ważna jest u niego także pozaracjonalna sztuka wieszczenia, z której czasem trzeba korzystać przy rządzeniu „domem i państwem”. Bo Sokrates Ksenofonta to nie tyle outsider, wiecznie nieusatysfakcjonowany ze swoich ustaleń i dociekliwy teoretyk, ile przede wszystkim wybitny przedstawiciel ateńskiej społeczności, niesłusznie skazany na śmierć, które to przyczyny znakomicie wykłada w swoim komentarzu autorka przekładu. To splot intryg, nieporozumień, zawiści, a także obaw o niezrozumiałe dla Aten pośrednictwo daimoniona, z którego korzystał w kontaktach z Bogiem. To, jak się okazuje, wywoływało niepokój i było odczytywane jako omijanie tradycyjnych instytucji religijnych, których min. osłabienia szczególnie obawiano się po przegranej wojnie peloponeskiej.

U Ksenofonta Sokrates to filozof praktyk, dla którego najważniejszym zadaniem jest spędzanie każdego dnia w najbardziej zatłoczonych miejscach publicznych miasta i swobodne prowadzenie dyskusji, podczas których mógł rozprawiać o tym, czym jest pobożność, bezbożność, przyjaźń, piękno, brzydota, sprawiedliwość, rozsądek, męstwo czy tchórzostwo. To Sokrates zajmujący się przede wszystkim edukacją młodych Ateńczyków, których wybierał z wpływowych rodów, przygotowując ich do działalności publicznej. Chodziło mu o kształtowanie ich osobowości, panowania nad namiętnościami, ciałem i znajomości samych siebie. Opowiada o tym min. księga trzecia, w której Ksenofont relacjonuje sposób, w jaki Sokrates wspierał i ociosywał ambicje swych wychowanków. Np. dyskutując o stanowisku stratega, bardzo bolał nad tym, że awans w armii ateńskiej często uzyskują ludzie bez wiedzy i doświadczenia. Wszystkim adeptom polityki polecam w szczególności pedagogiczną rozmowę z Glaukonem. Sokrates nieustannie dążył więc do osiągnięcia celu, jaki stanowiła moralna odnowa ateńczyków, ale wyrok miasta był jednoznaczny: „Winny jest tej także zbrodni, że psuje młodzież”. Uprawianie filozofii okazuje się więc niebezpieczne. „Współcześnie również ma miejsce wojna między Filozofem a Politykiem, a polem jest współczesny Uniwersytet. Politycy nam go już niemal w całości odebrali” – twierdzi prof. Piotr Nowak.

Maciej Walaszczyk

Artykuł ukazał się na łamach tygodnika Sieci, w numerze 33 (663). Publikujemy za zgodą wydawcy.

Przeczytaj również: Inny Sokrates? Relacja ze spotkania wokół sokratycznych pism Ksenofonta

Jeśli chcesz żywej, niezależnej politycznie myśli o Polsce, Europie i świecie, jeśli ciekawią Cię następne numery Teologii Politycznej Co Tydzień, jeśli czekasz na nasze książki, seminaria, dyskusje i kolejne artykuły na naszej stronie, wesprzyj nas stałą wpłatą. Dołącz do grona Mecenasów Teologii Politycznej. To dla nas bardzo ważne. Jesteśmy niezależnym środowiskiem intelektualnym. Istniejemy i rozwijamy się dzięki hojności naszych przyjaciół. Zapraszamy!

Dołącz już dziś i WSPIERAJ TEOLOGIĘ POLITYCZNĄ!