Tegoroczna, dziewiąta edycja Festiwalu Teologii Politycznej była nie tylko hołdem dla jednego z największych pisarzy polskich przełomu XIX i XX wieku, lecz także próbą odczytania dzieła Żeromskiego w świetle współczesnych pytań o sens patriotyzmu, o tożsamość narodową i powinności sztuki. Stefan Żeromski: patriota, inteligent, pisarz – tak brzmiało hasło przewodnie, które wyznaczyło kierunek refleksji podczas pięciu różnorodnych spotkań łączących literaturę z filmem, filozofią i sztukami wizualnymi.
Od 6 do 16 października 2025 roku Warszawa stała się przestrzenią wielkiej rozmowy o Żeromskim. Festiwal zainaugurowało wydarzenie filmowe w kinie Syrena, kolejne dni wypełniły warsztaty artystyczne i filozoficzne, a zwieńczyła go debata ekspercka poświęcona Żeromskiemu jako artyście. Wszystkie spotkania dostępne są dziś w formie nagrań wideo, do których obejrzenia gorąco zachęcamy.
1. dzień: Dlaczego służymy obcym sprawom?
Pierwszy dzień Festiwalu otworzył Mateusz Werner prelekcją wprowadzającą do pierwszej części filmu Popioły Andrzeja Wajdy, którego projekcja stała się punktem wyjścia do rozmowy o patriotyzmie i polskiej samoświadomości. Werner ukazał Żeromskiego jako pisarza, który – podobnie jak Sienkiewicz czy Brzozowski – szukał w historii nie tyle pocieszenia, ile prawdy o narodzie. Jego bohaterowie zmagają się z losem narodu pozbawionego państwa, z dramatem zdrad i złudzeń, ale i z nadzieją, że historia może być nauczycielką mądrości, nie tylko cierpienia.
Wajda, jak zauważył prelegent, wykorzystał napięcia wewnątrzpartyjne lat sześćdziesiątych, by zrealizować film, który – mimo formalnych ograniczeń – otworzył przestrzeń dla debaty o sensie walki i zdrady, o moralnym wymiarze patriotyzmu. Żeromski, choć w PRL-u przedstawiany jako pisarz „postępowy”, pozostaje twórcą głęboko antytotalitarnym. To właśnie w jego pytaniach – dlaczego nie potrafimy bronić własnej państwowości, dlaczego służymy obcym sprawom – kryje się dramat, który nadal wybrzmiewa w polskim doświadczeniu.
Przeczytaj pełną relację z pierwszego dnia i obejrzyj zdjęcia
2. dzień: Kolaż jako narzędzie myślenia
Drugi dzień upłynął pod znakiem warsztatu kolażu analogowego „Ostre brzegi świata”, prowadzonego przez Natalię Szerszeń i Michała Strachowskiego. Kolaż stał się dla uczestników nośnym narzędziem refleksji nad współczesnością, a pisarstwo Żeromskiego prowadziło zebranych przez różne obszary refleksji społecznej.
W ten sposób literatura spotkała się ze sztuką wizualną, a wrażliwość pisarza przez całe swoje życie zaangażowanego społecznie – z bieżącym doświadczeniem dzisiejszego świata. Warsztaty pokazały, że Żeromski wciąż jest pisarzem żywym, inspirującym do myślenia i tworzenia.
Przeczytaj pełną relację z drugiego dnia i obejrzyj zdjęcia
3. dzień: Żeromski, lud i nawłoć
Podczas trzeciego dnia odbyła się w Domu Literatury, odbyła się dyskusja, w której wzięli udział Dariusz Gawin, Agnieszka Nogal i Konrad Wyszkowski. Rozmowę, wzbogaconą o lekturę prozy Żeromskiego w aktorskim wykonaniu Dariusza Jakubowskiego, moderowali Natalia Szerszeń i Maciej Nowak z Teologii Politycznej.
Paneliści dyskutowali nad wizją społeczeństwa w ujęciu Żeromskiego. Profesor Agnieszka Nogal podkreślała jego nieufność wobec elit i przekonanie, że to w ludzie tkwi moralny potencjał odrodzenia Polski. Profesor Dariusz Gawin zwracał uwagę na wiecznotrwałość zalet i wad centrum polskości, jakim jest polski dwór, źródło inteligencji, odwołując się do nośnej metafory nawłoci.
Doktor Konrad Wyszkowski wskazywał na mocne przekonanie pisarza o wychowawczej, ważnej roli sztuki. Dla autora Przedwiośnia słaba kultura jest skazana na naśladownictwo, za to mocna tworzy i zmienia świat. To przesłanie brzmi szczególnie mocno dziś, gdy pytamy o siłę współczesnej polskiej kultury.
Przeczytaj pełną relację z trzeciego dnia i obejrzyj zdjęcia
4. dzień: O co pytać dzieło literackie?
Kolejne spotkanie miało charakter warsztatu filozoficznego. Doktor Tomasz Herbich poprowadził z pozycji historyka filozofii dyskusję wokół opowiadania Rozdzióbią nas kruki, wrony… i fragmentów Syzyfowych prac, odwołując się także do pism Brzozowskiego. W duchu hermeneutyki Gadamera uczestnicy uczyli się formułować pytania do tekstu, a więc nie tylko poszukiwać sensu nadanego dziełu przez autora, lecz także szukać w nim tego, co dziś przemawia szczególnie głośno do czytelnika.
Przeczytaj pełną relację z czwartego dnia i obejrzyj zdjęcia
5. dzień: Człowiek i artysta, artysta i człowiek
Zwieńczeniem Festiwalu była debata Stefan Żeromski. Pisarz z udziałem Marii Jolanty Olszewskiej, Karola Samsela i Mikołaja Mirowskiego, prowadzona przez Jakuba Moroza. Fragmenty prozy interpretował podczas debaty Andrzej Ferenc.
Żeromski okazał się dla panelistów twórcą o wysokiej samoświadomości, zmagającego się nie tylko z formą i językiem, lecz także z trudnościami życia osobistego. Prof. Olszewska przypomniała, że obiegowa „żeromszczyzna” to krzywdzący skrót myślowy, bo autor Ludzi bezdomnych był jednym z pierwszych polskich pisarzy operujących techniką strumienia świadomości. Prof. Samsel dodawał, że nie da się czytać jego prozy bez kontekstu wewnętrznego napięcia między romantyzmem a naturalizmem i nieustannego poszukiwania języka prawdy. Dr Mirowski przypomniał, że Żeromski, wbrew schematom PRL-owskiej recepcji, był pisarzem rozczarowanym nowoczesnością, wiernym idei niepodległej Polski. Jego „szklane domy” są nie utopią naiwności, lecz metaforą palącego pragnienia odnowy.
Przeczytaj pełną relację z piątego dnia i obejrzyj zdjęcia
Żeromski: wciąż nasz
IX Festiwal Teologii Politycznej odmalował portret pisarza wymykającego się dotychczasowym klasyfikacjom. Jego dzieło pozostaje żywym laboratorium idei – przestrzenią, w której pytania o wspólnotę, polskość i „nasze dziś" pozostają otwarte i domagają się odpowiedzi.
Dziś, gdy świat przyspiesza, a kultura bywa zdominowana przez doraźność, powrót do Żeromskiego staje się aktem odwagi i troski. Odwagi – by mierzyć się z trudnymi pytaniami o polskość, o granice dobra i zła, o odpowiedzialność za słowo. Troski – by zachować wrażliwość na to, co w człowieku kruche, lecz najistotniejsze.
Dzień pierwszy, trzeci i piąty IX Festiwalu Teologii Politycznej zostały zarejestrowane i udostępnione w formie nagrań wideo. To doskonała okazja, by wrócić do tych rozmów i posłuchać, jak współcześni filozofowie, literaturoznawcy i artyści odczytują Żeromskiego na nowo. Zapraszamy!
Mówili o festiwalu:
Stowarzyszenie imienia Stefana Żeromskiego
Patroni medialni:
Partnerzy:
Dofinansowano ze środków Muzeum Historii Polski w Warszawie w ramach programu „Patriotyzm Jutra” edycja 2025
Projekt współfinansuje miasto stołeczne Warszawa
